بنده مرتضی فرزند مرحوم آقا میرزا عبدالعلی تهرانی هستم که از شاگردان آیت الله حایری یزدی بودند و جلسات آقا میرزا جواد ملکی تبریزی را می رفتند. بعد از مراجعت از قم، هفت هشت نفرپیش ایشان شروع می کنند درس فقه و اصول، از جمله آقای علامه رضوان الله تعالی علیه.

آقای علامه با مرحوم سیدرضا دربندی انس زیاد داشتند. مرحوم دربندی تحت تأثیر شیخ آقا بزرگ ساوجی بودند و مرحوم آقای علامه هم به واسطه ی مرحوم آقای دربندی در معنویت، اخلاص و عدم تعلق به غیر حق تعالی از ایشان اثر پذیرفته بودند. این حرفش خیلی راحت است که انسان خودش را از غیر خدا تخلیه کند و فقط رضایت حق تعالی را طلب کند. هم مرحوم آقای دربندی این طور بود و هم مرحوم آقای علامه. بعضی ها تا آخر عمر بایستی با نفسشان مبارزه کنند و در حب جاه و ریاست، حب مال و فرزند و حب دنیا تا آخر در جنگ و کش‌مکش هستند ولی آقای علامه را از وقتی که من خدمتش رسیدم پیش از تأسیس مؤسسه‌ی علوی خیلی راحت، صد در صد با اخلاص برای رضای خدا عمل می کرد.

من قم منزل ایشان رفتم. یک اتاق دو در سه بود با یک تخت. این اتاق فرش و گلیم هم نداشت. ایشان مشغول نوشتن توضیح المسایل بودند. با یک دسته کاغذ و مداد و پاک کن و جامع الفروع مرحوم آقای بروجردی. گاهی این ها را می گذاشتند داخل یک دستمال می رفتند بیرون شهر به طرف صفاییه که آن موقع بیابان بود. و عصر برمی گشتند. چه قدر زحمت کشیدند تا توضیح المسایل به این صورت درآمد و بعد هم به نظر مرحوم آیت الله بروجردی رساندند و ایشان هم پسندیدند. ایشان فرمودند : من دیدم که جامع الفروع را عوام نمی‌فهمند و فهم آن برایشان مشکل است و از آن طرف آن قدر انگیزه ندارند که بروند نزد علما بیاموزند. تصمیم گرفتم رساله‌ی فارسی عملیه را آن قدر آسان و روان بنویسم که هر کس آن را بخواند بتواند به تکالیف شرعی خودش دست پیدا کند.

ایشان پیش از تأسیس مدرسه‌ی‌ علوی به من فرمودند : من فکری در سر می‌پرورانم و معتقد هستم اهرم علمی در دنیا الآن جنبه‌ی محوریت دارد. اگر ما به این اهرم دست پیدا نکنیم و آن را با تقوا به کار نگیریم، شکست خورده هستیم و برای این که نیرویمان هدر نرود، باید از کلاس اول متوسطه که ذهن نوجوان هنوز خالی است و از ضدارزش‌ها پر نشده کار تعلیم و تربیت را شروع کنیم. ولی احتمال می دهم بعضی از متدینین روی کار من اشکال کنند. من به ایشان عرض کردم که من این قضیه را حل می‌کنم. گفتند : چه جوری ؟ گفتم : من برادر خودم را برای سال اول دبیرستان می آورم آن جا ثبت نام می کنم و چون پدرم نظر مرا می پذیرد، مردم می گویند : حاج میرزا عبدالعلی تهرانی هم فرزندش را در مدرسه‌ی علوی ثبت نام کرده و به این ترتیب قضیه تثبیت می شود. ایشان حرف مرا پسندید.

ایشان در قشر کاسب افراد متدین و در کسوت روحانیت افراد متنفذ و موجه پیدا کرده بود که با ایشان موافق بودند. یک روز با آقای حاج مقدس و دو سه نفر دیگر از این بازاری های خوب رفتند خدمت آیت الله بروجردی و تأسیس مدرسه‌ی علوی را مطرح کردند. ایشان موافقت کردند و فرمودند : اسم مرا نبرید ولی به این کار اقدام کنید. من مؤید و پشتیبان شما هستم. مرحوم آقای علامه مدرسه را شروع کردند و من هم برادرم را آن جا ثبت نام کردم و ارتباط دایمی ما از این جا شروع شد.

ان الله اذا اراد بعبد خیراً هیأ له اسبابه. آقای علامه از کسانی است که خدای متعالی اسباب را برایش فراهم کرده بود. یک دل پاک و پاکیزه از لوث آلودگی های طبیعت و هوای نفس داشت و از نوجوانی در حوزه‌های معنوی و اخلاقی قرار گرفته و رشد زیادی کرده بود.

ایشان فرمودند : انگیزه‌ی من از تأسیس مدرسه این است که جوان‌های متدینی که از خانواده‌های پاکیزه و مقدس هستند حفظ شوند. لذا ایشان در گزینش شاگرد دو جهت را ملاحظه می کرد. یکی این که خانواده اش اصیل باشد و دوم این که آلودگی پیدا نکرده باشد. گاهی به ایشان ایراد می گرفتند که شما اگر خیلی هنر دارید بیایید بچه های فاسد را تربیت کنید. ایشان می فرمود : ما آن قدر زور نداریم. ما این قدر زور داریم که بچه هایی که ظرف روحشان خالی است و خانواده‌های آن ها هم خوب اند، این ها را بگیریم و نگذاریم آلوده بشوند و آن ها را بالا بیاوریم. این ها بعدا متصدی امور می شوند و تأثیر طهارت و تربیت آن ها خودش را در فرهنگ جامعه نشان می دهد.

آن زمان کسانی در بین روحانیت که این جور باز و روشن و مآل اندیش فکر کنند نبودند. ایشان مدرسه را تأسیس کردند و توسعه دادند و سعی داشتند افراد خوب را پیدا کنند و از آن ها استفاده کنند. یکی از آن ها مرحوم آقای روزبه بود که مرد عجیب و بی نظیری یود.

وقتی بین مرحوم آقای روزبه و مرحوم آقای علامه اختلاف سلیقه پیش آمد، مرحوم آقای علامه آن قدر روان، صریح و راحت به مرحوم آقای روزبه فرمودند که من دیگر نمی آیم ولی وجود شما برای مدرسه لازم است ؛ شما تشریف دارید، من بیرون مدرسه منتظراوامر شما هستم و از بیرون مدرسه شما را امداد می کنم. این حرف زدنش آسان است اما این که انسان به گونه ای تربیت شده باشد که اصلا خودش را نبیند و خدا و رضای او را ببیند، خیلی مهم است. من عظمت بیش از پیش آقای علامه را در این جریان دیدم.

مرجعیت برای ایشان مطرح نبود. شهرت مطرح نبود. دنیا مطرح نبود. همه ی وجودش را تقدیم حق تعالی کرده بود و چیزی از وجود خودش را برای غیر خدا باقی نگذاشته بود.

یکی دیگر از افراد بی نظیری که مرحوم آقای علامه از او استفاده کرد مرحوم آقای نیرزاده بود که وقتی الف با می گفت، من می نشستم نگاه می کردم و اخلاص و حقیقت عبودیت را در چهره ی او می دیدم والآن هر وقت حضرت عبدالعظیم مشرف می شوم وقتی سنگ ایشان را می بینم که نوشته : بچه‌ها خانه‌ی استاد این‌جاست گریه ام می‌گیرد. می‌نشینم و برای ایشان هفت بار سوره‌‌ی قدر را می‌خوانم. من این را وظیفه می‌دانم و نمی‌خواهم راه و رسم انسانیت را فراموش کنم.

انسان باید تأسف بخورد که چرا ما دیگر کسی مثل مرحوم آقای علامه، مرحوم آقای روزبه و مرحوم آقای نیرزاده را ندیدیم؟ آقای علامه خودش را فدای رضای خدا کرد. باور کرده بود که خودش هیچ نیست و هر چه دارد از خداست، پس در راه خدا خرجش کرد.

از خصایص ایشان این بود که تا وقتی احتمال می داد که کاری اثر مثبت داشته باشد، نیرو مصرف می کرد. بنده یادم هست که آقای علامه فرزند یکی از ائمه‌ی جماعات تهران را از مدرسه اخراج کرد. به دنبال این جریان، سر و صدا شد ولی ایشان اصلا یک لحظه افکارش را متوجه این سر و صداها نکرد و به همان وظیفه‌ی خودش ادامه داد. متأسفانه نظیر ایشان امروز وجود ندارد. ایشان یک انسان کامل و بی‌نظیر و سلمان زمان خودش بود. ما مثل ایشان که یک جا با خدا معامله بکند پیدا نکردیم. افرادی مثل ایشان که از اول تا آخر عمر استقامت داشته و انحرافی پیدا نکرده باشند پیدا نمی کنیم.

ایشان بعد از تأسیس مؤسسه‌ی علوی به من فرمود : به این فکر رسیده ام که باید از روحانیت و فضلای حوزه کسانی باشند که زبان جامعه‌ی امروز، آموزش و پرورش امروز و دانشگاه امروز را هم بدانند. لذا عده ای از طلاب حوزه را انتخاب کردند و برای آن ها معلم و مدرس در ریاضیات، فیزیک، شیمی، فیزیولوژی، زبان، زمین شناسی و اقتصاد آوردند. به نظر من انگیزه‌ی این کار خیلی عالی بود. این طلبه ها عبارت بودند از آقای آمیرزا حسین نوری، آقای محمد مفتح، آقای محمدتقی مصباح یزدی، آقای باقری کنی، آقای مهدوی کنی، آقای محمد امامی کاشانی، آقای محسن دانش آشتیانی، مرحوم سید حسن میردامادی، آقایان بهجتی کرمانی ( دو برادر بودند )، آقای میرزا علی غفوری، آقای جواد الهی کنی و بنده. حدود دوازده نفر بودیم. سه ماه تابستان فشرده از شش صبح سر کلاس بودیم تا ساعت دوازده. از ساعت دوازده تا یک بعدازظهر غذا و نماز و بعد دوباره سر کلاس بودیم تا شش بعدازظهر و بعد می آمدیم در حجره ای در مدرسه‌ی سپهسالار جدید. بنده و آقای مهدوی کنی و آقای باقری کنی و آقای امامی کاشانی چهارتایی درس های آن روز را مباحثه می کردیم. کتاب هایی که ما در کلاس فیزیولوژی خواندیم، گاهی مقایسه می‌کنم با فیزیولوژی پیش دانشگاهی‌های تجربی، می‌بینم ده برابر این‌ها محتوا داشت.

استاد زمین شناسی ما دکتر یدالله سحابی بود. استاد زبان یک سال آقای بی آزار و سال دوم مستر هاشمی بود. استاد فیزیکمان آقای سید مصطفی شهرتاش بود. آقای روزبه فیزیولوژی می‌گفتند. آقای مزینی مدتی اقتصاد درس دادند. استاد ریاضی جوانی بود مشهدی. گاهی بعضی از این اساتید نمی‌آمدند و آقای روزبه به جای آن‌ها می‌آمد و واقعا واجد و جامع بود. آقای مطهری هم گاهی تشریف می‌آوردند و یک سری مطالب در فلسفه‌ی اسلامی برایمان می‌گفتند. در بین این افراد آقای مفتح از جدی ها بود و به اندازه‌ی ده نفر نیرو و انرژی و قوت اراده داشت. خیلی عجیب بود. آقای علامه احساس کرده بود که روحانی هر قدر در علوم حوزوی قوی باشد، اگر زبان جامعه‌ی روز و زبان دانشجویان را نداند، آن‌ها او را تحویل نمی گیرند.

آقای علامه را خدا برای ما درست کرد. آقای دربندی را هم خدا برای آقای علامه درست کرد. شیخ آقا بزرگ ساوجی را هم خدا برای این‌ها درست کرد. همه را خدا درست کرده است.

خدا رحمت کند آقای علامه را، ایشان ما را عادت داده بود که می‌شود به چهارساعت خواب قناعت کرد. می‌شود کم خورد. یک روز در کوچه‌ی مدرسه‌ی حجتیه به من گفت : من دنبال عاشق می‌گردم، دنبال عاقل نمی‌گردم. عاقل فراوان است، عاشق کم است.

انگیزه‌ی ایشان از علوم حوزوی ساختن خود بود بعد ساختن دیگران و انگیزه‌ی دیگری نداشت. یعنی خودش به مفهوم واقعی انسان بشود، بعد هم انسان ساز بشود. علوم حوزوی موجب می شود انسان در تشخیص موارد رضای خدای متعال قوی بشود و مقلد نباشد. پدر من به فرمود : برو درس بخوان که خودت وظیفه‌‌ی خودت را بفهمی و نسبت به تکالیف شرعی‌ات شعور پیدا کنی. هدف مرحوم آقای علامه بندگی حق تعالی و انجام وظیفه‌ی شرعی بود. دیگر هیچ چیزی برایش مطرح نبود.

ایشان همیشه مقید بود محاسنش کوتاه باشد و آن قدر که مقید به اصول بود، مقید به مستحبات نبود. دنبال رسیدن به حقیقت انسانیت و انجام وظیفه و بنده شدن بود. نمی خواست ثواب جمع کند.

ایشان یقین به رازقیت حق تعالی داشت. بنده معتقدم که مرحوم آقای علامه یک لحظه غصه‌ی شام و نهار و صبحانه اش را نخورد و پریشانی برای شکم نداشت. باور کرده بود این فرمایش حق تعالی را که ألیس الله بکاف عبده. این چه مرتبه‌ی بالایی از مراتب توحید است.

ایشان وجود قیامت را باور کرده بود و این برای خوب‌ها از محالات عادی است. ما کسانی را خوب‌ می‌دانیم که هفتاد هشتاد درصد از باب دفع ضرر محتمل، مرتکب گناه نمی شوند. کسی که یقین کرده باشد به قیامت خیلی کم داریم.

من کوچک شمردن غیر رضای خدا را در آقای علامه لمس کردم. ایشان اگر به کسی احترام می‌گذاشت قبلا فکر می‌کرد اگر این احترام گذاشتن نتیجه‌ی مثبت الهی و معنوی دارد، احترام می‌گذاشت و الا نمی‌گذاشت. این موفقیت را خدای متعال به هر کسی عطا نمی کند.

اگر کسی خانه‌ی مرحوم آقای علامه را در ده ونک می‌دید که صاحب این خانه تمام امکانات در اختیارش هست ولی این قدر ساده زندگی می کند حقانیت او را می فهمید.

مرحوم آقای علامه رضوان الله تعالی علیه بسیار خوش برخورد و مبتدی به سلام بود و خیلی گرم و جذاب احوال پرسی می کرد، در عین حال اهداف و مقاصدش را رتبه بندی و بین آن ها اهم و مهم می کرد چون ارزش ها همه با یکدیگر مساوی و برابر نیستند. بعضی ارزش مندتر و بعضی ارزش شان کمتر است. ایشان خیلی بصیر و پخته بود و هر چیزی که نزد حق تعالی ارزشمند تر بود و رضای او را تحقق می بخشید آن را مقدم می داشت. محاسبه‌ی ایشان در امور دنیا و موضوعات زندگی، محاسبات طبیعی نبود بلکه بر اساس ملاک های الهی بود و این تشخیص برای نوع افراد ممکن نیست چون تا روح با این گونه مسائل سنخیت پیدا نکند، نمی تواند ارزش های الهی را تشخیص دهد. در مرحله‌ی دوم برای تحقق آن چه تشخیص داده بود، به مقداری که سرمایه‌ی جسمانی و موقعیتی داشت تلاش می کرد.

مرحله‌ی سوم اگر چنان چه ایشان اقدام خودش را می کرد ولی موفق نمی شد، ذهن خودش را از مقدماتی که ترتیب داده و زحماتی که کشیده بود تخلیه می کرد مثل این که اصلا چنین موضوعی نبوده. این سه مرحله برای انسان عادی غیر ممکن است مگر این که قبلا خودش را ساخته باشد. انسان می تواند ظاهر خودش را کنترل کند اما این که باطن هم صاف باشد یعنی با صداقت به خدا بگوید : تا این جا من این مقدار وظیفه داشتم انجام دادم، خیلی مشکل است. من شبیه ایشان را در طول عمرم ندیدم. گاهی انسان صد سال عمر می کند ولی نمی تواند خودش را این جور بسازد و تهذیب بکند. تماس هایی که ایشان در جوانی با مرحوم شیخ آقا بزرگ ساوجی و مرحوم آقا سید رضا دربندی داشت به اضافه‌ی زمینه‌ی مثبت و پاکیزه و آماده‌ی خودش، ایشان را ساخته بود.

امیرالمؤمنین صلوات الله علیه در اوصاف متقین فرموده اند : عظم الخالق فی أنفسهم و صَغُر ما دونه فی اعینهم من این جمله را در وجود ایشان می دیدم که جز خواست خدا چیزی برای ایشان ارزش نداشت و چیزهای دیگر مقدمه‌ی رسیدن به آن بود. به مجرد این که ایشان تشخیص می داد که دیگر نمی تواند کاری را در جهت الهی انجام دهد فوری قطعش می کرد بدون این که ناراحت بشود. مثلا اگر برای کاری مدت ها زحمت می کشید و انجام نمی شد مثل این بود که ایشان در آن کار وارد نشده. گفتن این حرف ها خیلی راحت است ولی این گونه شدن خیلی مشکل است.

آقای علامه اگر می شنید پشت سرش حرف می زنند اصلا متأثر نمی شد و باطنش تغییر نمی کرد مثل این که نشنیده است. ایشان این شعر منسوب به امیرالمؤمنین صلوات الله علیه را در ذهن داشت که فرمودند :

ولقد امر علی اللئیم یسبنی

فمضیت ثمت قلت ما یغنینی

ایشان این اوصاف الهی را از اولیا‌ء خدا به اندازه‌ی ظرف وجودیش فرا گرفته بود. کسی هم تا آخر ایشان را نشناخت.

گاهی ایشان ظاهرا مثل یک آدم عصبانی بلند صحبت می کرد. من می دیدم باطن ایشان عصبانی نیست بلکه صلاح دانسته این طور با مسأله برخورد کند تا نتیجه بگیرد. ایشان وقتی بهترین کار را بر اساس رضای خدا انتخاب می کرد چنان خودش را در آن متمرکز می کرد مثل این که فقط همین یک کار وجود دارد و کار دیگری در عالم نیست. بیشتر دوستان ایشان خواب این حقایق را هم نمی بینند و فکر می کنند ایشان مرد بزرگواری بود که عمر خودش را گذاشت برای این که یک مؤسسه‌ی فرهنگی تأسیس بکند و بچه های شیعه‌ را متدین بار بیاورد، در حالی که ایشان مقدم بر این دائما در فکر ساختن و بالا بردن و نزدیک کردن خودش به اولیای الهی بود و هیچ وقت متوقف نبود و در جا نمی زد.

من آرزو دارم شاگردان ایشان خودشان را در صلاح و رستگاری بالاتر بیاورند و با روحیات ایشان آشناتر بشوند. ای کاش بودند کسانی از خواص و طلبه ها که باطن آقای علامه رضوان الله تعالی علیه را درک می کردند و ایشان را مربی روح خودشان قرار می دادند.

ایشان بر اساس کلم الناس علی قدر عقولهم به اندازه‌ی عقل افراد صحبت می کردند که بچه ها سالم بمانند و اگر خارج می روند و بر می گردند، بی دین نشوند و در کنارعلم، تقوا هم داشته باشند چون کنترل کننده‌ی علم باید خوف از حق تعالی باشد که اگر این بود دنیای ما خیلی بهتر از این بود. خرابی دنیا به خاطر این است که از تقوا کمتر صحبت می شود و به جوان گفته نمی شود که اگر زن زیبا گرفتی، پنج شش سال زیباست و اگر دوستت دارد، هفت هشت سال است. اگر پدر و مادر خوبی داری می میرند واگر ثروت زیادی داری، یک نفر آن طرف دنیا یک عطسه‌ می کند، ورشکست می شوی ! کسانی که ورشکسته شدند، هیچ کدام نمی خواستند ورشکست بشوند ولی معنویات این طور نیست. به نظر من علامه را نشناختند و این نشناختن موجب شده که حداقل استفاده را از ایشان ببرند. ایشان باید هفته ای یک روز مشرف می شدند قم و برای طلبه ها یک ساعت صحبت می کردند و این ادامه پیدا می کرد چون یک جلسه سازنده نیست. همان طور که اگر یک قطره آب یک سال، دو سال، ده سال روی یک سنگ بچکد آن را گود می کند، چنین افرادی هم اگر هفته ای یک بار برای طلبه ها از این مطالب دقیق بگویند اثر
می گذارد. هر چند وجود ایشان مؤثر بوده و کار ایشان توسعه پیدا کرده، اما با این همه دشمن چه قدر انسان باید بنشیند تا این فعالیت فراگیر بشود. اگر ما صد نفر مثل آقای علامه رضوان الله تعالی علیه داشتیم، فرهنگ مردم به این جا منتهی نمی شد.

مرحوم آقای علامه معیارش در تنظیم و اولویت دادن به برنامه هایش ارزش الهی آن ها بود. این نوع توجه از کسی دیده نمی شود مگر این که قبلا روح خودش را به طور کامل در اختیار حق تعالی گذاشته باشد و آن چه خدای متعال بیشتر می پسندد آن را مقدم بدارد. ایشان حرف ها را گوش می کردند ولی رضای خدا را بر رضای دیگران ترجیح می دادند. حقیقت اخلاص در وجود ایشان پیاده شده بود و این موجب شد که در مدت کوتاهی این مقدار خیر و برکت از وجود ایشان باقی ماند.

ایشان نابسامانی و نارسایی های جامعه ی مسلمین را بر حسب تحقیق و تأملی که کرده بود از این می دانست که متأسفانه مسلمان ها به آن اندازه که در قرآن کریم و روایات نسبت به علم توصیه شده است، به آن توجه ندارند و از برکات آن محروم ماندند و دشمنان بر آنان سبقت گرفتند. از اول کفار این مقدار در علوم جلو نبودند. پیامبر اکرم (ص) فرمودند : سیأتی علی الناس زمان یفرون الناس من العلما کفرار الغنم من الذئب زمانی می آید که مردم از علما همان گونه که گوسفند از گرگ دوری می کند فرار می کنند. عند ذلک ابتلاهم الله بثلاث خصال در آن زمان خدا آنان را به سه امر مبتلا می کند : یرفع الله البرکة من اموالهم برکت را از دارایی آن ها بر می دارد در نتیجه از نظر اقتصادی سقوط می کنند و یسلط الله علیهم سلطانا جائرا و پادشاهی ستمگر را بر آن ها چیره می سازد ویخرجون من الدنیا بلا ایمان و بدون ایمان از دنیا می روند.

اگر کسی به علم بهداشت آشنا باشد، سلامت و تندرستی خودش را بهتر می تواند حفظ کند و اگر اطلاع نداشته باشد، به بیماری مبتلا می شود. علم دین هم همین طور است. اگر مردم از علما فاصله گرفتند، ایمان و سعادت اخروی شان کم رنگ می شود. اگر مسلمان ها از علوم دنیوی دور باشند، در دنیا عقب می مانند و دستشان به سمت کفار دراز می شود. امام موسی کاظم (ع) می فرماید : کفار به شما چیزی نمی دهند مگر از دین شما چیزی بگیرند.

این که بعضی افراد آیات و روایات را باور نمی کنند، ریشه اش این است که نفس خودشان را تهذیب نکرده اند و آلودگی ها چشم باطن آن ها را پوشانده و ادراکات عقلی شان را ضعیف کرده است. آقای علامه پیش از رفتن به قم نفسش را تهذیب کرده بود و دلش وابسته و اسیر دنیا و زخارف دنیا نبود. اگر کسی ساده زیستی ایشان را می شنید، به نظرش افسانه می آمد و حال آن که من آن را با چشم خودم دیدم و خدا می داند که اگر انسان قانع باشد و خودش را آلوده به تجملات دنیا نکند، چه قدر نیازش به کفار کمتر می شود. خدای متعال می فرماید : لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا انسان نباید بگذارد دشمنان به زندگی او راه پیدا کنند، چون اگر راه پیدا کردند، بیرون کردنشان بسیار مشکل است. دشمنان برای سعادت دنیای خودشان تلاش کردند و به آن رسیدند و با آن دل های ما را ربودند و ما هم وابسته شدیم. مرحوم آقای علامه احراز کرد که جامعه ی غرب با علم و دانش به این پیشرفت ها رسیده است لذا به این فکر افتاد که دانشمندانی با تقوا تربیت کند و به جامعه تحویل بدهد. چون اگر در کنار علم، تقوا باشد، امکان ندارد انسان، آب به آسیاب دشمن بریزد و با خود می گوید : من باید علم و دانش خود را برای اسلام و مسلمان ها صرف کنم.

مرحوم آقای علامه مقید بود رابطه اش را با فارغ التحصیل های علوی که به خارج می رفتند حفظ کند و از آن ها می خواست که برای ایشان نامه بنویسند و ایشان پاسخ می داد تا آن ها تدریجا از محیط غرب رنگ نگیرند و آن رنگی که از علوی گرفته اند کم رنگ نشود. به این ترتیب بسیاری از آن ها محفوظ مانده و برگشتند و در جامعه ی خودمان مشغول خدمت شدند.

مرحوم آقای علامه در بعد معاشرتی و برخوردها، آداب عرفی را رعایت می کرد و بر اساس المؤمن بشره فی وجهه و حزنه فی قلبه همیشه متبسم بود و حزنش را اظهار نمی کرد و در ظاهر مثل انسانی که هیچ غم و غصه ای ندارد، خیلی شاداب و خرم بود. در عین حال اگر اهل درد گیر می آورد و با او صحبت می کرد، انسان می فهمید که درد ایشان از همه بیشتر است. ایشان مثبت عمل می کرد و مثبت عمل کردن نیازمند به این است که انسان در روابط اجتماعی اش کم نگذارد وگرنه در رسیدن به نتایج مثبت کم می آورد.

مرحوم آقای علامه از کسانی که خودشان را سالک الی الله می دانستند، بالاتر بود به دلیل این که وجودش مؤثرتر بود چون آن ها هنوز از خودشان فارغ نشده بودند تا به دیگران بپردازند ؛ البته ایشان پرداختن به جامعه را از نوع سلوک الی الله و انجام وظیفه ی شخصی می دانست و ضمن این که به سوی رضای حق تعالی سیر داشت، اما عزلت و گوشه نشینی اختیار نکرد.

ایشان اگر کاری را برحسب معیارهای الهی اهم می دید، دیگر ملاحظه نمی کرد که باید برای رسیدن به آن، ناروایی هایی را متحمل بشود و مورد نقد و انتقاد قرار گیرد و خودش را برای تعرض ها و هتک حرمت ها آماده کرده بود. اگر ایشان در عمر خودش صد مسجد ساخته بود، به تعبیراتی که بعضی افراد نادان نسبت به ایشان داشتند، مبتلا نمی شد. این مسأله به قدری ظریف است که شاید نوع افراد خوب متوجه نشوند و بگویند چرا کاری نکردی که در آن حرفی نباشد. جوابش این است که مسجد ساختن کاری انجام نمی دهد ؛ اگر کسی اهل نماز باشد، می آید در مسجد نماز می خواند. مسجد نماز خوان درست نمی کند ولی ایشان از راه تعلیم و تربیت نماز خوان درست کرد.

نکته ی دیگر این که ایشان مثل سایر مردم امر به معروف و نهی از منکر نمی کرد، بلکه دقت داشت به گونه ای امر به معروف و نهی از منکر کند که مؤثر واقع بشود. افراد مقدس گمان می کنند که اگر خلافی دیدند، باید مستقیما به خلاف کار بگویند این کار را نکن ولی آقای علامه چند مرحله جلوتر فکر می کرد که یک جوان را به گونه ای بسازد که خودش منکر را کنار بگذارد و معروف را ترک نکند و بینشی به شاگردان بدهد که خودشان بفهمند چه چیز منکر و چه چیز معروف است.

ایشان قبل از این که وارد علوم حوزوی بشوند، با مرحوم آقای دربندی رضوان الله تعالی علیه ارتباط داشتند و از دوستان مرحوم حاج مقدس بودند. این آقایان اساتید سیر و سلوک داشتند و اساتیدشان هم کم یاب بودند و از عملکرد این شاگردان پیداست که اساتید آن ها چه قدر به کمال رسیده بودند. این افراد وارسته به گونه ای در جامعه رفت وآمد می کردند که کسی نفهمد باطن این ها با باطن دیگران فرق دارد. در ظاهر مثل سایر مردم بودند ولی خدای متعال آن ها را بر نفسشان مسلط کرده بود و باطن آن ها هیچ سنخیتی با باطن مردم نداشت.

مرحوم آقای علامه برای این که کسی او را نشناسد گاهی شوخی می کرد. این طور مبارزه با نفس خیلی مشکل است. ممکن است کسی ذکری را 14 هزار بار در روز بگوید، اما نتواند خودش را بشکند و طوری رفت و آمد کند که مردم او را از دیگران ممتاز ندانند. اصلا ریاضت واقعی این هاست.

یک بار پدر بنده گفت : خدا انسان را برای بروز کرامات خلق نکرده، بلکه برای بندگی خلق کرده که به وظیفه ی بندگی اش عمل بکند. به نظر من اخلاق، مأنوس شدن با کسانی است که روح پاکیزه دارند و مثل علم فقه و اصول و فلسفه نیست که انسان آن را فرا گیرد.

مرحوم آقای علامه درس خواندن و ملا شدن و فقه و اصول یاد گرفتن را مقدمه ای می دانست برای تشخیص عمیق نسبت به تکالیف الهی خودش که به آن عمل کند و اگر وظیفه ای را تشخیص می داد، کسی نمی توانست باور او را عوض کند، چون در مقدمات آن باور به قدری تحقیق و تفکر کرده بود که از علم الیقین و عین الیقین گذشته و به مرتبه ی حق الیقین رسیده و با آن اتحاد پیدا کرده بود.

مرحوم آقای علامه در بین کسانی که من می شناسم، هیچ مانند نداشت و جای ایشان خالی ماند. امثال ایشان از نعمت های بزرگ حق تعالی هستند که مردم باید از آن ها استفاده کنند، نه این که از آن ها التماس دعا داشته باشند که خدا حاجتشان را برآورده کند. این دلیل بر پستی فکر است که انسان دستش را به سوی بزرگان و اولیای خدا دراز کند برای این که حاجتی از قبیل زن و فرزند و خانه و پول خدا به او بدهد. تو از خدا هدایت بخواه، خدای متعال مربی در خانه ات می فرستد.