تولد و نقش مسجد در اسلام با تولد خود اسلام قرين شده است و اگر به ابعاد مختلف و اثرگذاري­هاي آن در حوزه های گوناگون پرداخته شود، به واقع ايجاد چنين ابزاري از سوي نظام اسلامي در ان زمان اعجاب­انگيز خواهد بود.

اگر به مقالاتي كه در مورد مسجد نوشته شده نگاهي بيندازيم اکثرا از جنبه­هاي علمي- تحقيقي بوده است.

 ولي در اين مقاله سعي شده است تا به نقش پر رنگ و اساسي مسجد در نظام سياسي-  فرهنگي اسلام پرداخته شود وبه نقد  پتانسيل­هاي فعال نشده­ي مسجد و راهكارهاي فعال سازی آن بپردازيم. فلذا در ابتدا از کاربردهای مسجد در صدر اسلام مسائلی را مرور کرده و بعد با بررسی نقش مسجد در زمان اوج تمدن اسلامی به نقد جایگاه فعلی مسجد می پردازیم.

1.مساجد از زمان صدر اسلام مهمترين جايگاه را در اجتماعات عبادي و سياسي داشتند و بي­نظيرترين مكانيزم براي اجتماع هميشگي مسلمانان از طريق ايجاد مسجد طراحي شد.

امور قضایی و فصل خصومات واجرای حدود در مسجد انجام می گرفت و مسجد به تمام معنی یک دادگستری بود.

 مسجد از آن جهت داراي اهميت وي‍‍ژه است كه بيانگر يك رابطه­ي ناگسستني بين مسائل  عبادي فردی با يك روح جمعي و مسائل اجتماعي و سياسي است.

 در واقع از اين نگاه مسجد خنجري بر پيكره­ي ديدگاه سكولار است. اگر به تاريخ نگاه كنيم پيامبر(ص) پس از اينكه اجتماع نخبه و پايدار اوليه را برگرد خود شكل دادند، به مدينه رفته و در اولين فرصت به ساختن مسجد همت كردند. بررسي رفتار پيامبر در اين مورد و موارد ديگر بايد به شكلي دقيق انجام شود.

اينكه چرا پيامبر دراولين فرصت مسجد ساختند از چند جهت قابل بررسي است.

 از يك جهت مسجد، خانه­ي خالق يكتاست. مسجد به هيچ كس متعلق نيست و نماد حاكميت مطلق باريتعالي است. مسجد نشان­دهنده­ي عمق نگاه اسلام به مسائل عبادي است.در عین حال بخش اعجاب آور اين است كه پيامبر شايد براي گسترش سريع دين توسط نخبگان پرورش يافته­ و ايجاد برادري مكانيزم مسجد را انتخاب كردند. مسجد از ان جهت یک دستگاه پيش­رونده­ي فرهنگي است که حضور معنوي را به يك ابزار قوي براي عملكرد اجتماعي بدل ميكند. اين ابداع اسلام شرايطي را فراهم آورد تا مؤمنين 5 بار درروز همديگر را از نزديك ديده و در مورد مسائل ديني و اجتماعي بحث كنند در جايي كه نه تنها افراد احساس غريبي نمي­كنند بلكه حضور معنوي، در شرايطي كه كمترين تأثير را از هواهاي نفساني بر انسان مي­گذارد شرايطي را فراهم مي­آورد تا در مورد مسائل مختلف بينديشند و به توليد علم بپردازد.

2. اگر به جلوتر بيائيم در زماني كه تمدن اسلامي پيشتاز بود نيز مساجد نقش بارز داشتند. بسياري از بحث­هاي علمي- فقهي كه منتج به دستاوردهاي عظيم علمي در آن دوره شد حول مساجد بسط و گسترش مي­يافت.تا اغاز قرن 4 اسلامی غالبا مساجد در غیر اوقات نماز، حکم مدارس را داشت، و بعدا مراکز

آموزشی صورت خاصی به خود گرفت  و بسیاری از بزرگان علم و دانش فارغ التحصیلان حلقه تدریس هایی هستند که در مساجد برگزار می شد.

مساجد در این دوره جلوه گاه تمام عیار هنر و معماری بی نظیر اسلامی است که نشان از مرکزیت توجه مسلمانان دارد.ویل دورانت will durantمورخ مشهور در مورد مسجد شیخ لطف الله چنین اظهار می کند:

"بیش از همه داخل مسجد دارای شگفت انگیزی است و شامل نقوش اسلیمی، اشکال هندسی و چنبره هایی با طرح کامل و یک شکل است.در اینجا هنر مجرد را (abstrait) می بینیم ولی با منطق و سبک و اهمیتی که هرج ومرج مبهوت کننده ای را به عقل عرضه نمی کند بلکه نظمی قابل فهم و ارامش فکری را می رساند"

در حاليكه راههاي ارتباطي در اروپاي قديم بسيار ابتدايي بود مسلمانان قطب های علمی و ارتباطی را حول مساجد تشکیل داده بودند و اجتماعات و اتحادي كه بروز و ظهور آن در مسجد به خوبي ديده مي­شد روز به روز بر اقتدار خود افزودند.

3. اگر به شرايط زمان فعلي بپردازیم از يك طرف مساجد پتانسيل­هاي جديدي پيدا كرده­اند و از طرف ديگر متأسفانه نداشتن يك برنامه مشخص و سوء مديريت و البته سوءنيت دستگاه هاي سكولار مساجد را از وضعيت سابق آنها دور كرده است. به واقع تبديل مساجد به مكاني براي برگزاري فقط نماز جماعت ظلمي بزرگ به اين دستاورد بزرگ نظام اسلامي است. كه خواسته­ي عميق سكولارهاست كه طرفداران آنها دردولت های قبل كم براي اين زمينه كار نكردند.

شايد در شرايط فعلي بتوان گفت نظام تربيتي اسلام ميتواند بر اساس 2 ابزار در سطح عموم جامعه و فرزندان انقلاب گسترش يابد. 1- آموزش و پرورش 2- كانون­هاي مساجد.

 ممكن است در بسياري از شهرستانهاي دور روش های اطلاع رسانی نوین نباشد ولي مسجد و مدرسه تقريباً در اكثر جایجاي كشور وجود دارند. اما آنچه كه بايد به آن بيش از پيش اهميت داده شد يكي مديريت خود مساجد است كه متأسفانه خيلي سطحی به آن نگريسته ميشود و در بسياري از مساجد مديريت و امام جماعت مسجد نميتواند با نسل جديد ارتباط برقرار كند و گويي وظيفه­ي خود را تنها برپايي نماز جماعت ميداند.

پس ميتوان گفت ساختار فرهنگي-  اجتماعي مساجد بسيار با حوزه­هاي علميه گره خورده است. يكي از تجربه­هاي موفقي كه در بعضي از مساجد انجام شد حضور طلاب جوان براي تشكيل كانون­هاي فرهنگي بود كه لزوم برنامه­ريزي و گسترش اين كار خوب در سطح تمام مساجد به وضوح نمایان است.

 اين کاراز چند جهت دارای فواید است .

1)    با بررسي رفتار نوجوانان مقالات زيادي با توجه به نظام تربيتي اسلام در این زمینه از سوی طلاب تولید شود

2)    به تربیت انبوه نيروي جوان و كادرسازي براي انقلاب منجر خواهد شود و از طرفی

می تواند با تاثیرگذاری عمومی یک دژ محکم در برابر تهاجم فرهنگی برای ما پدید اورد

3)     شرايطي استثنايي براي طلاب و دانشجويان علوم انساني برقرارمی كند تا با کمترین هزينه به تجربه­ي عملي موفق دست يابند.و در واقع به مرکز تحقیقات علوم انسانی بدل شود

 اما يكي از دستاوردهاي جديد و جدي مساجد كه پس از انقلاب شكل گرفت و نشان از پتانسيل­هاي بالقوه­ي بالاي آن دارد بسيج پايگاهها است. كه در زمان جنگ بسياري از نيروهاي داوطلب از اين طريق جمع آوري شد.و کمک های مالی زیادی از این طریق جمع اوری شد.

 اگر به زندگي بسياري از افرادي كه امروزه جزو افراد مؤثر بر انقلاب هستند نگاهي بياندازيم ارتباط آنها با مساجد قطعاً از بخش­هاي جدا ناپذير زندگي­ شان محسوب ميشود. اگر به ساختار جغرافيايي شهرهايمان توجه بكنيم در هر محله چند مسجد حضور دارد كه همه­ي اينها بسيج پايگاه دارند كه اگر فعال شود هم تأثير بسزايي در فرهنگ عمومي ميگذارد و هم نخبه پروراست.

ساختار مسجد طوري ايجاد شده است كه نياز به هزينه­هاي سر به فلك كشيده­ي دستگاههاي فرهنگي عريض و طويل نيز نيست.

اينكه مي­گويم بايد اين پايگاهها فعال شود منظور، سازماندهي دوباره­ي جوانان و نيروهاي داوطلب براي جنگ است. اما نه جنگ نظامي، بلکه جنگ فرهنگي و سياسي و تشكيل پياده نظام و تربيت فرماندهان جهان اسلام براي رويارويي نهايي با تمدن غربي و دستاوردهاي غلط آن است.

 اما تا زماني كه در راستاي فعال كردن بسيج مساجد اعلام ميكنيم كه گشت­هاي ايست بازرسي دوباره فعال خواهند شد اين سبب شروع يك حركت جديد نخواهد شد.و بيانگر نگاه كوچك و تنزل يافته­اي است كه مديران ما نسبت به مساجد دارند. بايد عمق نگاه استراتژیک ما به مسجد تغيير كند و تا زماني كه ما به اين مسئله نرسيده­ايم كه بايد براي ايجاد تمدن اسلامي از ابزارهاي اسلامي اصيل استفاده كرد. و بايد روي تربيت كودكان و نوجوانان برنامه مشخص داشت در راستاي تمدن اسلامي جلو نرفته­ايم  و مسجد در واقع عمومي­ترين، پر بازده­ترين و كم هزينه­ترين مكانيزم براي تجميع اقشار مختلف و تربيت آنان است. و شايد بتوانيم مسجد نبض نظام فرهنگي اسلام است و يكي از دقيق­ترين مكانيزم­هاي اسلام  براي تربيت و رهبري عمومي جامعه است كه البته در حكم طلايي است كه مس اندود شد.

شب بی قراری من

شبیه دست بتوله

بال این قناری من

شب گریه ، شب آهه

مهر و در دامن ماهه

میگه غساله به عمه:

بدنش چرا سیاهه؟

شب بی ستاره من

شب آخر رقیه

بالش خاک خرابست

به زیر سر رقیه!

شب یاس و شب لاله

شب گریه زلاله

شب تشیع کبوتر

شب بخت واژگونه

شب لیلای جنونه

پر لکه های خونه

شب ماه بی نقابه

شب خورشید خرابه

آب غسل این فرشته

اشک زینب و ربابه

شب بیچارگی من!

تو بهشت برای اصغر

شب تلخ خسته بالی

جا داره تا صبح بنالی

کشته شد گلم زدست

طعنه های این اهالی

شب بی سحر ، شب غم

میگیره دل از غروبش

حیف که وقت دفن گل

نیومد عموی خوبش